Toplum ve Yaşam
ANTİK DÜNYANIN İKTİSADİ KALBİ: AİZANOİ MACELLUM’U
Günümüzde yaşayan insanlar için Aizanoi Antik Kenti’ni taş ve mermer kalıntı yığını olmaktan çıkaran, geçmişte burada yaşamış olan insanların, toplumsal yaşamı organize etme ve adaleti iktisadi alanda da tesis etme çabasının farkındalığıdır. Bu antik kent, geçmişten geleceğe uzanan bir köprü olarak bizlere farkındalık konusunda rehberlik etmeye devam etmektedir.
Kütahya Dumlupınar Üniversitesi
Fen Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü, Aizanoi Antik Kenti Kazı Başkanı
Tarihin bazı anları ve bazı mekânları vardır ki yalnızca kendi dönemlerini değil, insanlığın geleceğini de şekillendirir. Anadolu’nun kadim topraklarında yükselen Aizanoi Antik Kenti de bu eşsiz merkezlerden biridir. Yüzyıllar boyunca ticaretin, düzenin ve kamusal yaşamın kalbinin attığı bu kent, bugün hâlâ geçmişin ekonomik ve toplumsal hafızasını taşıyan güçlü bir tanık olarak karşımızda durur.
EKONOMİ POLİTİKALARININ TAŞLARA KAZINDIĞI BİR KENT
Binlerce yıldır farklı kültürlere ev sahipliği yapan Anadolu coğrafyası, yalnızca siyasi olayların değil, aynı zamanda küresel ticaret ağlarının da kesişim noktası olmuştur. Bu kesişimin en dikkat çekici duraklarından biri olan, Kütahya’nın Çavdarhisar ilçesinde yer alan Aizanoi Antik Kenti bugün, dünyada en iyi korunmuş Zeus tapınaklarından birine ve dünyada benzeri bulunmayan tiyatro-stadyum kompleksine sahip olmasıyla tanınır. Ancak kenti iktisat tarihi açısından benzersiz kılan yapı, şüphesiz ki “ilk borsa” olarak da anılan Macellum’dur.
Macellumlar, et ve balık gibi ürünler başta olmak üzere meyve, sebze, unlu mamul, zeytinyağı ve benzeri ürünlerin satıldığı, ortasında tholos (yuvarlak planlı yapı) bulunan, kare planlı bir avlu ve bunun etrafını çevreleyen dükkanlardan oluşan ticaret kompleksidir. Aizanoi Macellum’unda avlunun ortasındaki 13,27 metre çaplı tholosun kalıntıları görülebilmektedir. 12 tam, 4 yarım orthostattan oluşan bir podyum üzerinde yükselen tholosun orthostatlarından günümüze 8 tam, 1 yarım örnek ulaşabilmiştir. Yapının orthostat bloklarında, İmparator Diocletianus’un MS 301 yılında enflasyonla mücadele için yayınladığı Tavan Fiyatlar Kararnamesi (Edictum de Pretiis Rerum Venalium) yer almaktadır.
ROMA EKONOMİSİNİN İZLERİ AİZANOİ’DE
Roma İmparatorluğu, MS 3. yüzyılın sonlarında ciddi bir ekonomik kriz ile karşı karşıya kalmıştır. Ekonomik kriz ile gelen ve kontrol edilemeyen enflasyon dalgası ve devalüasyon, İmparator Diocletianus’u ciddi bir önlem almaya itmiştir. İşte bu önlem; tarihin en kapsamlı fiyat düzenlemesi olarak da bilinen “Edictum de Pretiis Rerum Venalium”dur.
Aizanoi Macellem’unun bu kadar ön plana çıkmasının sebebi ise; söz konusu kararnamenin günümüze kadar neredeyse eksiksiz bir şekilde ulaştığı nadir arkeolojik yapılardan biri olmasıdır. Bugün Aizanoi’nin taş sokaklarında gezerken, Macellum’un orthostat bloklarında, günümüzden 1725 yıl önce ticarete konu olan; tahıl ürünlerinden kumaşlara, el işçiliğinden avukatlık ve öğretmenlik ücretlerine kadar daha birçok ürün ve hizmetin üst limit fiyatlarını görmek mümkündür. Bu durum Aizanoi’nin, Roma’nın merkezî ekonomi politikalarının sıkı bir şekilde uygulandığı stratejik bir ticaret merkezi olduğunu açıkça ortaya koyar niteliktedir. Yine bu veriler bize, geçmişten günümüze ekonominin toplumları nasıl şekillendirdiğini de anlatır.
İmparator Diocletianus bu kararnameyi sadece rakamları belirlemek için değil, aynı zamanda aşırı kâr hırsını dizginlemek için de yayınlamıştı. Kararnamenin ön sözünde yer alan sert ifadeler, o dönemdeki toplumsal huzursuzluğun ve adaleti tesis etme arzusunun da bir kanıtıdır. Bu açıdan Aizanoi Macellum’u, sadece bir pazar yeri değil, aynı zamanda devletin vatandaşı koruma iradesinin taşlara kazındığı bir sosyal adalet merkezi; devlet otoritesinin iktisadi hayata ne kadar sert ve doğrudan müdahale edebildiğinin bir göstergesidir.
KÜLTÜREL MİRAS İÇİN ORTAK SORUMLULUK
Aizanoi, sadece bir antik kent değil; yaklaşık 20 kilometrekarelik bir alana yayılan, binlerce yıllık katmanları barındıran devasa bir arkeolojik parktır. Bu genişlik, sahadaki her bir taşın tasnifinden restorasyonuna kadar geçen süreci; çok disiplinli bir iş gücü, yüksek teknolojik donanım ve sürdürülebilir bir finansal yönetimi zorunlu kılmaktadır. Böylesine ölçekli bir kentin, toprak altındaki saklı hazinelerini gün ışığına çıkarmak ancak ciddi bütçelerle, desteklerle ve projelerle mümkündür.
Ülkemiz koşulları düşünüldüğünde bu hedeflere ancak söz konusu çalışmalara destek vermenin önemini kavrayabilecek vizyona sahip olan şahıs, kurum ve kuruluşların sponsorlukları ile ulaşılabileceği de aşikârdır. Çünkü kültürel mirası korumak, modern finans dünyasının en önemli ayaklarından biri olan sosyal sürdürülebilirliğin bir parçasıdır.
Aizanoi Antik Kenti’nin evrensel ölçekteki değeri, 2012 yılında UNESCO Dünya Kültürel Miras Geçici Listesi’ne dâhil edilmesiyle tescillenmiştir. Bu süreçte yıllardır en büyük destekçimiz olan Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Halk Yatırım’ın Aizanoi Kazısı’nın sponsorluğunu üstlenmesi, kentin gün yüzüne çıkarılması, bilimsel çalışmaların gerçekleştirilmesi ve kültürel mirasın korunması kapsamında akademi ve iş dünyası arasındaki iş birliğinin başarılı bir örneği olmuştur.
Aizanoi’daki Macellum duvarlarında yükselen “şeffaf piyasa” ve “denetlenebilir ticaret” ilkeleri, Halk Yatırım’ın bugünkü sürdürülebilir finans ve toplumsal değer oluşturma vizyonuyla Çavdarhisar’da yeniden hayat bulmaktadır.